दुग्धोत्पादनासाठी प्रजननाची पंचसूत्री

दुग्धोत्पादन हे गाई,म्हशींच्या प्रजननावर अवलंबून असते. हे लक्षात घेऊन पशुआहारासोबत खनिज मिश्रण व जीवनसत्त्वे योग्य प्रमाणात पशुवैद्यकाच्या सल्ल्याने द्यावीत. प्रजनन विषयक अडचणींवर तातडीने उपचार करावेत.

कालवड किंवा रेडी योग्य वयात माजावर न येणे 

• सर्वसाधारणपणे बऱ्याच पशुपालकांना ही समस्या येते. सुयोग्य आहार व उत्तम व्यवस्थापन असल्यास संकरित कालवडी वयाच्या १२ ते १४ महिन्यात गर्भधारणा योग्य माज दाखवतात. रेड्या १८ ते २२ महिन्यात माजावर येऊन गर्भधारणा होऊ शकते. 
• गाय/म्हैस व्यायल्यानंतर अर्ध्या तासाच्या आत वासराला त्याच्या वजनाच्या १/१० एवढा चिक पाजावा.
• योग्य प्रमाणात शरीराच्या वजन वाढीसाठी उच्च प्रथिनयुक्त संतुलित पशुआहार द्यावा.
• पशुआहारासोबत खनिज मिश्रण व जीवनसत्त्वे योग्य प्रमाणात पशुवैद्यकाच्या सल्ल्याने द्यावीत. जेणेकरून शरीराच्या वाढीसोबत गर्भाशयाची वाढ होऊन  शरीरामध्ये योग्य प्रमाणात संप्रेरके निर्माण होतात. कालवड/रेडी योग्य वयात गर्भधारणा योग्य माज दाखवते. 
• लहान वासरामध्ये जंताचा प्रादुर्भाव होऊन त्याच्या वाढीवर विपरीत परिणाम होत असतो त्यासाठी दर महिन्याला वासराचे जंतनिर्मूलन करावे.
• गोचीड,पिसवा या सारख्या परोपजीवीपासून वासरे मुक्त ठेवावीत.

गाय/म्हैस व्यायल्यानंतर योग्य वेळेत माजावर न येणे 

• सर्वसामान्यपणे गाय/म्हैस व्यायल्यानंतर ६० दिवसानंतर माजावर येणे अपेक्षित आहे परंतु व्यवस्थापनातील दोष, कष्टप्रसूती, वार अडकणे, गर्भाशयदाह, चयापचयासंबंधी किंवा इतर आजार इत्यादी कारणामुळे गाई/म्हशी माजावर येण्यास विलंब होतो. त्यामुळे भाकड काळात वाढ होते. दुग्धव्यवसाय तोट्यात जातो. हे लक्षात घेऊन गंभीर आजारामध्ये तज्ज्ञ  पशुवैद्यकाकडूनच उपचार करून घ्यावेत.
• जास्त दुग्धोत्पादन असणाऱ्या गाई/म्हशीमध्ये दुधाचा ताण निर्माण होतो. अशावेळी दुधाच्या प्रमाणात उच्च प्रथिने व उर्जायुक्त संतुलित पशुआहार व सोबत क्षार मिश्रण, जीवनसत्त्वे तज्ज्ञ पशुवैद्यकाच्या सल्ल्याने द्यावीत.
• गाय/म्हैस व्यायल्यानंतर ६० दिवसापेक्षा जास्त काळ जर नैसर्गिकरीत्या माजावर न आल्यास पशुवैद्यकाकडून सल्ला घेऊन कृत्रिमरीत्या माजावर आणण्यासाठी उपचार करून घ्यावेत.

गाई/म्हशी वारंवार माजावर येणे  

• दर्जेदार व्यवस्थापनाचा अभाव असणाऱ्या गोठ्यामध्ये ही समस्या आढळते.
• प्रजननविषयक आजार उदा.गर्भाशय दाह, स्त्रीबीज संबंधी आजार, संप्रेरकाचा अभाव.
• या समस्येवर उपाय म्हणजे जर गाई/म्हशींमध्ये ३ वेळा कृत्रिम रेतन केल्यानंतरही गर्भधारणा होत नसेल तर पशुवैद्यकाकडून सल्ला घेऊन आहार व्यवस्थापनामध्ये योग्य ते बदल करून, रोगनिदान व औषधोपचार करून घ्यावेत.
• गाय/म्हैस व्यायल्यानंतर वार पूर्णपणे व्यवस्थित न पडल्यास गर्भाशयदाह ही समस्या निर्माण होते. त्यावेळी योग्य त्या औषधीचा वापर पशुवैद्यकाच्या सल्ल्याने करावा.
• दुधाच्या प्रमाणात समतोल आहार न दिल्यास, कोणत्याही प्रकारचा ताण निर्माण झाल्यास ही समस्या निर्माण होते.

वार अडकणे 

• सामान्य स्थितीमध्ये गाय/म्हैस व्यायल्यानंतर ४ ते ८ तासामध्ये वार पडून जाणे अपेक्षित आहे, परंतु काही कारणामुळे जसे की गर्भपात, दिवस पूर्ण न होणे, जुळी वासरे जन्म घेणे, मृत वासरू बाहेर येणे, शरीरामध्ये कॅल्शिअम, फॉस्फरस किंवा इतर पोषक तत्त्वांचा अभाव असणे, अशक्तपणा इत्यादी.
• वार अडकल्यानंतर तज्ज्ञ पशुवैद्यकांकडून उपचार करून घेणे आवश्यक असते कारण अप्रशिक्षित अथवा अर्धशिक्षित व्यक्तीकडून अपूर्ण किंवा चुकीचे उपचार होण्याची जास्त शक्यता असते. त्यामुळे मोठे आर्थिक नुकसान होऊ शकते.
• या समस्येचे प्रमाण कमी करण्यासाठी गाभण काळातील शेवटचे तीन महिने उच्च प्रथिने व उर्जायुक्त समतोल आहारासोबत खनिज मिश्रण, जीवनसत्त्वे इ. योग्य प्रमाणात द्यावेत.

प्रसूती संबंधित अडथळा 

•   प्रसूतीची प्रक्रिया सुरू झाल्यापासून बारकाईने लक्ष द्यावे. कोणत्या प्रकारचा स्राव बाहेर येत आहे का? किती वेळापासून गाय/म्हैस कळा देत आहे. वासराचा कोणता भाग जसे खूर, तोंड बाहेर आला आहे का, याची खात्री करावी.
•   अर्धशिक्षित किंवा अप्रशिक्षित लोकांची मदत घेऊ नये. त्यामुळे समस्येतील गुंतागुंत वाढण्याची शक्यता असते.
•   सर्वसाधारणपणे वासराची स्थिती सामान्य असताना पुढचे पाय अगोदर बाहेर येतात. त्यानंतर तोंडाचा भाग दृष्टिक्षेपात येतो. त्यावेळी दोन्ही पाय बाहेर ओढून वासरू बाहेर काढणे गरजेचे असते.
•   बऱ्याचदा कष्टप्रसुतीची कारणे ही वासराची विकृत स्थिती किंवा जनन मार्गातील अडथळे असतात. अशावेळी तज्ज्ञ पशुवैद्यकाकडून प्रसूती करून घ्यावी.

- डॉ. अनिल पाटील ७५८८०६२५५६
(पशुप्रजननशास्त्र विभाग, पशुवैद्यकीय महाविद्यालय, 
उदगीर जि. लातूर)

News Item ID: 

820-news_story-1598266196-608

Mobile Device Headline: 

दुग्धोत्पादनासाठी प्रजननाची पंचसूत्री

Appearance Status Tags: 

Section News

Site Section Tags: 

कृषिपूरक

Mobile Body: 

दुग्धोत्पादन हे गाई,म्हशींच्या प्रजननावर अवलंबून असते. हे लक्षात घेऊन पशुआहारासोबत खनिज मिश्रण व जीवनसत्त्वे योग्य प्रमाणात पशुवैद्यकाच्या सल्ल्याने द्यावीत. प्रजनन विषयक अडचणींवर तातडीने उपचार करावेत.

कालवड किंवा रेडी योग्य वयात माजावर न येणे 

• सर्वसाधारणपणे बऱ्याच पशुपालकांना ही समस्या येते. सुयोग्य आहार व उत्तम व्यवस्थापन असल्यास संकरित कालवडी वयाच्या १२ ते १४ महिन्यात गर्भधारणा योग्य माज दाखवतात. रेड्या १८ ते २२ महिन्यात माजावर येऊन गर्भधारणा होऊ शकते. 
• गाय/म्हैस व्यायल्यानंतर अर्ध्या तासाच्या आत वासराला त्याच्या वजनाच्या १/१० एवढा चिक पाजावा.
• योग्य प्रमाणात शरीराच्या वजन वाढीसाठी उच्च प्रथिनयुक्त संतुलित पशुआहार द्यावा.
• पशुआहारासोबत खनिज मिश्रण व जीवनसत्त्वे योग्य प्रमाणात पशुवैद्यकाच्या सल्ल्याने द्यावीत. जेणेकरून शरीराच्या वाढीसोबत गर्भाशयाची वाढ होऊन  शरीरामध्ये योग्य प्रमाणात संप्रेरके निर्माण होतात. कालवड/रेडी योग्य वयात गर्भधारणा योग्य माज दाखवते. 
• लहान वासरामध्ये जंताचा प्रादुर्भाव होऊन त्याच्या वाढीवर विपरीत परिणाम होत असतो त्यासाठी दर महिन्याला वासराचे जंतनिर्मूलन करावे.
• गोचीड,पिसवा या सारख्या परोपजीवीपासून वासरे मुक्त ठेवावीत.

गाय/म्हैस व्यायल्यानंतर योग्य वेळेत माजावर न येणे 

• सर्वसामान्यपणे गाय/म्हैस व्यायल्यानंतर ६० दिवसानंतर माजावर येणे अपेक्षित आहे परंतु व्यवस्थापनातील दोष, कष्टप्रसूती, वार अडकणे, गर्भाशयदाह, चयापचयासंबंधी किंवा इतर आजार इत्यादी कारणामुळे गाई/म्हशी माजावर येण्यास विलंब होतो. त्यामुळे भाकड काळात वाढ होते. दुग्धव्यवसाय तोट्यात जातो. हे लक्षात घेऊन गंभीर आजारामध्ये तज्ज्ञ  पशुवैद्यकाकडूनच उपचार करून घ्यावेत.
• जास्त दुग्धोत्पादन असणाऱ्या गाई/म्हशीमध्ये दुधाचा ताण निर्माण होतो. अशावेळी दुधाच्या प्रमाणात उच्च प्रथिने व उर्जायुक्त संतुलित पशुआहार व सोबत क्षार मिश्रण, जीवनसत्त्वे तज्ज्ञ पशुवैद्यकाच्या सल्ल्याने द्यावीत.
• गाय/म्हैस व्यायल्यानंतर ६० दिवसापेक्षा जास्त काळ जर नैसर्गिकरीत्या माजावर न आल्यास पशुवैद्यकाकडून सल्ला घेऊन कृत्रिमरीत्या माजावर आणण्यासाठी उपचार करून घ्यावेत.

गाई/म्हशी वारंवार माजावर येणे  

• दर्जेदार व्यवस्थापनाचा अभाव असणाऱ्या गोठ्यामध्ये ही समस्या आढळते.
• प्रजननविषयक आजार उदा.गर्भाशय दाह, स्त्रीबीज संबंधी आजार, संप्रेरकाचा अभाव.
• या समस्येवर उपाय म्हणजे जर गाई/म्हशींमध्ये ३ वेळा कृत्रिम रेतन केल्यानंतरही गर्भधारणा होत नसेल तर पशुवैद्यकाकडून सल्ला घेऊन आहार व्यवस्थापनामध्ये योग्य ते बदल करून, रोगनिदान व औषधोपचार करून घ्यावेत.
• गाय/म्हैस व्यायल्यानंतर वार पूर्णपणे व्यवस्थित न पडल्यास गर्भाशयदाह ही समस्या निर्माण होते. त्यावेळी योग्य त्या औषधीचा वापर पशुवैद्यकाच्या सल्ल्याने करावा.
• दुधाच्या प्रमाणात समतोल आहार न दिल्यास, कोणत्याही प्रकारचा ताण निर्माण झाल्यास ही समस्या निर्माण होते.

वार अडकणे 

• सामान्य स्थितीमध्ये गाय/म्हैस व्यायल्यानंतर ४ ते ८ तासामध्ये वार पडून जाणे अपेक्षित आहे, परंतु काही कारणामुळे जसे की गर्भपात, दिवस पूर्ण न होणे, जुळी वासरे जन्म घेणे, मृत वासरू बाहेर येणे, शरीरामध्ये कॅल्शिअम, फॉस्फरस किंवा इतर पोषक तत्त्वांचा अभाव असणे, अशक्तपणा इत्यादी.
• वार अडकल्यानंतर तज्ज्ञ पशुवैद्यकांकडून उपचार करून घेणे आवश्यक असते कारण अप्रशिक्षित अथवा अर्धशिक्षित व्यक्तीकडून अपूर्ण किंवा चुकीचे उपचार होण्याची जास्त शक्यता असते. त्यामुळे मोठे आर्थिक नुकसान होऊ शकते.
• या समस्येचे प्रमाण कमी करण्यासाठी गाभण काळातील शेवटचे तीन महिने उच्च प्रथिने व उर्जायुक्त समतोल आहारासोबत खनिज मिश्रण, जीवनसत्त्वे इ. योग्य प्रमाणात द्यावेत.

प्रसूती संबंधित अडथळा 

•   प्रसूतीची प्रक्रिया सुरू झाल्यापासून बारकाईने लक्ष द्यावे. कोणत्या प्रकारचा स्राव बाहेर येत आहे का? किती वेळापासून गाय/म्हैस कळा देत आहे. वासराचा कोणता भाग जसे खूर, तोंड बाहेर आला आहे का, याची खात्री करावी.
•   अर्धशिक्षित किंवा अप्रशिक्षित लोकांची मदत घेऊ नये. त्यामुळे समस्येतील गुंतागुंत वाढण्याची शक्यता असते.
•   सर्वसाधारणपणे वासराची स्थिती सामान्य असताना पुढचे पाय अगोदर बाहेर येतात. त्यानंतर तोंडाचा भाग दृष्टिक्षेपात येतो. त्यावेळी दोन्ही पाय बाहेर ओढून वासरू बाहेर काढणे गरजेचे असते.
•   बऱ्याचदा कष्टप्रसुतीची कारणे ही वासराची विकृत स्थिती किंवा जनन मार्गातील अडथळे असतात. अशावेळी तज्ज्ञ पशुवैद्यकाकडून प्रसूती करून घ्यावी.

- डॉ. अनिल पाटील ७५८८०६२५५६
(पशुप्रजननशास्त्र विभाग, पशुवैद्यकीय महाविद्यालय, 
उदगीर जि. लातूर)

English Headline: 

Agriculture Agricultural News Marathi article regarding milch animal management.

Author Type: 

External Author

डॉ. सुरेश जाधव, डॉ. अनिल पाटील

गाय cow पशुवैद्यकीय

Search Functional Tags: 

गाय, Cow, पशुवैद्यकीय

Twitter Publish: 

Meta Keyword: 

Marathi article regarding milch animal management.

Meta Description: 

Marathi article regarding milch animal management. दुग्धोत्पादन हे गाई,म्हशींच्या प्रजननावर अवलंबून असते. हे लक्षात घेऊन पशुआहारासोबत खनिज मिश्रण व जीवनसत्त्वे योग्य प्रमाणात पशुवैद्यकाच्या सल्ल्याने द्यावीत. प्रजनन विषयक अडचणींवर तातडीने उपचार करावेत.